Ludzie i
książki. Studia historyczne pod red J. Kosteckiego. Wydawnictwo Biblioteki
Narodowej, Warszawa 2006.
Spis treści
Janusz
Kostecki: Słowo wstępne
Janusz
Kostecki: Dzieje czytelnictwa w Polsce ( do roku 1945)
Grażyna
Straus: Czytelnictwo książek na przełomie tysiącleci
Kazimierz
Ossowski: O bibliofobii i sposobach jej leczenia w XVIII i XIX w.
Agnieszka
Paja: Normy lektury kobiet
w XIX w. Rekonesans
Anna
Karczewska: Upowszechnianie czytelnictwa wśród chłopów
w Królestwie
Polskim w okresie zaborów. Zarys problematyki
Anna
Zdanowicz: Pierwsze polskie próby badań nad czytelnictwem (1881-1918)
Anna
Zdanowicz: Badania nad czytelnictwem w okresie II Rzeczypospolitej
Nina Kraśko:
Instytut Książki i Czytelnictwa – kształtowanie się struktury
i zakresu badań
Małgorzata
Rowicka: Piśmiennictwo w systemie carskiej cenzury prewencyjnej w
okresie popowstaniowym
Wojciech
Tomaszewski: Edytorstwo muzyczne na ziemiach polskich w latach
1815-1875
Adam Rusek:
Cykliczne historyjki obrazkowe w Polsce w latach 1945-1955
Słowo
wstępne
Prezentowany zbiór zawiera 11 prac, autorstwa głównie pracowników Zakładu
Badania Historii Czytelnictwa IKiCz (9 tekstów). Jego tytułowa formuła Ludzie
i książki jest celowo dość ogólna, poszczególne szkice dotyczą bowiem
najprzeróżniejszych relacji pomiędzy wymienionymi podmiotami. Zwłaszcza ludzie
opisywani są w rozmaitych rolach komunikacyjnych: oczywiście najczęściej jako
czytelnicy (ci rzeczywiści i ci projektowani, idealni), ale także jako twórcy,
wydawcy, cenzorzy, popularyzatorzy i badacze lektury... Autorzy artykułów
koncentrują się na zjawiskach i procesach zachodzących na ziemiach polskich w
XIX i XX w., kiedy to przekazy drukowane, tradycyjnie najważniejszy i cieszący
się wysokim prestiżem środek komunikacji ponadlokalnej, stopniowo – w sytuacji
coraz większej dostępności innych mediów – powszechnieje i powszednieje.
Tom otwierają dwa teksty stanowiące wspólnie syntetyczny zarys dziejów
czytelnictwa w Polsce od czasów najdawniejszych po współczesność. Pokazują one
jednocześnie, że choć obszary zainteresowań badaczy praktyk lekturowych z
odległej i bliskiej przeszłości są w zasadzie podobne, to ich ustalenia czynione
na podstawie zasadniczo odmiennych typów źródeł znacznie się różnią walorem
poznawczym. Na ograniczenia, które napotyka w swej pracy historyk, a zarazem na
możliwości, jakie stwarzają mu różne typy zachowanych materiałów, zwraca uwagę
Janusz Kostecki w szkicu Dzieje czytelnictwa w Polsce (do 1945 r.).
Rekonstruuje przy tym najważniejsze procesy zachodzące w tej sferze komunikacji
w ciągu wieków. Zmian obserwowanych w tejże dziedzinie w czasach nam
współczesnych, a dokładnie od przełomu ustrojowego w 1989 r., dotyczy praca
Grażyny Straus Czytelnictwo książek na przełomie tysiącleci.
Kolejne trzy szkice uszczegóławiają powyższą problematykę w odniesieniu do
okresu zaborów, kiedy to wraz z postępującą demokratyzacją praktyk lekturowych
kontakty ze słowem drukowanym zaczynają przybierać nowe formy, popularne do
dziś. Poszczególni autorzy starają się jednak nie tyle odtworzyć rzeczywisty
obraz ówczesnego czytelnictwa, ile stopień świadomości elit umysłowych na temat
jego stanu, a przede wszystkim - funkcjonujące wtedy normy lekturowe oraz
przedsięwzięcia podejmowane w celu zmiany zdiagnozowanej sytuacji. Każdy z nich
opisuje inny etap kształtowania się owej świadomości. Gdy Kazimierz Ossowski
pisze O bibliofobii i sposobach jej leczenia na przełomie XVIII i XIX w.,
rekonstruuje przede wszystkim wyobrażenia na temat roli książki w życiu warstw
wyższych, zwłaszcza zaś "dobrze urodzonych młodych" mężczyzn. Sygnalizuje przy
tym rozmaite (w większości nieskoordynowane) działania zmierzające do
upowszechnienia książki w tym środowisku, a jednocześnie próby ustanowienia
czytelniczego kanonu dzieł polskich. Gdy Agnieszka Paja zajmuje się Normami
lektury kobiet w XIX w., rozpoczyna swe rozważania dopiero od czasów
Królestwa Kongresowego, przedtem bowiem kobiety stanowiły tylko margines
publiczności czytającej. Co charakterystyczne, aż do lat 70. XIX w., a w
niektórych środowiskach nawet do przełomu stuleci, uważano kobiety za szczególną
kategorię odbiorców, której lektury należało kontrolować i ograniczać do
starannie wyselekcjonowanych książek. Gdy wreszcie Anna Karczewska pisze o
Upowszechnianiu czytelnictwa wśród chłopów w Królestwie Polskim w okresie
zaborów, koncentruje się na latach popowstaniowych, głównie zaś na okresie
po rewolucji 1905 r. Wcześniej problem czytelnictwa tej największej grupy
społecznej interesował tylko jednostki. Liczne niepowodzenia, które spotykały
społeczników, organizacje oświatowe oraz partie polityczne próbujące oddziaływać
na mieszkańców wsi poprzez słowo drukowane, autorka tłumaczy m.in.
nieznajomością przez elity mentalności chłopów, ich kompetencji komunikacyjnych
i oczekiwań lekturowych.
Przez dziesięciolecia wszystkie diagnozy stanu czytelnictwa opisywanych grup
społecznych opierały się na pojedynczych, przypadkowych, niezestandaryzowanych
obserwacjach i były w znacznym stopniu obciążone przekonaniami piszących.
Pierwsze „prawdziwe” badania zachowań lekturowych pojawiły się stosunkowo późno.
Ich historii dotyczą trzy kolejne opracowania. Początek profesjonalnej refleksji
nad czytelnictwem w Polsce Anna Zdanowicz (Pierwsze polskie próby badań nad
czytelnictwem) datuje dopiero na lata 80. XIX w. Zajmowano się wówczas
praktykami różnych grup społecznych, lecz największe zainteresowanie budziło
funkcjonowanie książki wśród warstw kulturowo upośledzonych. Choć nie brakowało
rozpoznań o charakterze ściśle praktycystycznym, wyraźny nurt stanowiły analizy
uwzględniające szeroki kontekst społeczny i traktujące czytelnictwo jako ważny
element kultury narodowej. Teoria badań czytelnictwa – według tejże autorki (Badania
nad czytelnictwem w okresie II Rzeczypospolitej. Zarys) – zaczęła się rodzić
pod koniec lat 20. XX w.; przeważało jednak wtedy podejście pragmatyczne, a
odmienna i najciekawsza propozycja (autorstwa Pawła Rybickiego) nie doczekała
się, niestety, realizacji. Liczba przedsięwzięć badawczych znacznie wzrosła, ale
ich autorzy nad cel poznawczy przedkładali pedagogiczny. Idea możliwości
skutecznego wpływania na odbiorców przyświecała też – jak się zdaje –
inicjatywie powołania przez władze w 1955 r. pierwszej wyspecjalizowanej
placówki zajmującej się społecznym funkcjonowaniem książki. Nina Kraśko (Instytut
Książki i Czytelnictwa - kształtowanie się struktury i zakresu zainteresowań)
przekonująco pokazuje, że dopiero na początku lat 70. XX w. zadania ściśle
badawcze wysunęły się w pracach Instytutu przed zobowiązania o charakterze
instrukcyjnym i metodycznym, co zresztą nie spotkało się z entuzjazmem ani władz
resortowych, ani środowiska bibliotekarskiego.
Autorów dwóch kolejnych prac, choć dotyczą one odległych od siebie okresów (lata
1865-1914 oraz pierwsze dziesięciolecie po II wojnie światowej) i różnych
tematów, w rzeczywistości łączy zainteresowanie tym samym mechanizmem –
funkcjonowaniem kultury w systemach autorytarnych (totalitarnych). Co więcej,
choć głównymi bohaterami opisywanych konfliktów są z jednej strony władze, z
drugiej zaś twórcy i wydawcy, w tle zawsze obecni pozostają czytelnicy.
Małgorzata Rowicka (Piśmiennictwo w systemie carskiej cenzury prewencyjnej w
okresie popowstaniowym) precyzyjnie rekonstruuje strategie nadawców mające
na celu wprowadzenie do obiegu społecznego tekstów zawierających wartości
nieakceptowane przez carat oraz – wykazując skuteczność stosowanych zabiegów i
wybiegów – nie pomija także sytuacji zerwania więzi komunikacyjnej z odbiorcami.
Natomiast Adam Rusek (Cykliczne historyjki obrazkowe w Polsce w latach
1945-1955) – śledząc zmienne losy polskiego komiksu w czasach stalinowskich
– ukazuje, jak zwalczając ów „wrogi wytwór imperialistycznej kultury
amerykańskiej”, starano się wykorzystywać jego rodzime wersje do propagandowego
oddziaływania na czytelników.
Osobne miejsce w zbiorze zajmuje praca Wojciecha Tomaszewskiego Edytorstwo
muzyczne na ziemiach polskich w latach 1815-1875 – pierwsza w naszym
piśmiennictwie próba zbadania roli poszczególnych ośrodków wydawniczych, a także
zanalizowania wielkości i charakteru rodzimej oferty muzycznej w okresie
poprzedzającym przełom techniczny w produkcji nut. Niewątpliwy prowincjonalizm
owej oferty dowodzi, jak bardzo lokalni wykonawcy (zarówno zawodowi, jak i
amatorzy) uzależnieni byli wówczas od importu publikacji.
Ludzie i książki to formuła nieprzypadkowa nie tylko
ze względu wspomnianego na początku. Użyta w tytule zbioru liczba mnoga wskazuje
również na to, że w centrum zainteresowania poszczególnych autorów znajdują się
nie pojedyncze obiekty, nie praktyki jednostek, lecz zjawiska jeśli nie zawsze
masowe, to przynajmniej powtarzalne. Ich rekonstrukcja wymagała sięgnięcia do
licznych i zróżnicowanych źródeł, prześledzenia i przedstawienia bogatej
dokumentacji. Jak się wydaje, warunek ten spełniają w prezentowanym tomie także
te prace, które mają charakter rekonesansu badawczego.
Janusz Kostecki
powrót
"Rocznik
Biblioteki Narodowej” tom XXXVII/XXXVIII
Spis treści
Czas nieutracony
(Maciej Dąbrowski)
Paulina
Buchwald-Pelcowa, historyk literatury – bibliotekoznawca – profesor (Andrzej
Krzysztof Guzek)
Bibliografia
prac Profesor Pauliny Buchwald-Pelcowej (opr. Maria Zychowicz)
Jan Kochanowski:
Dryas Zamchana (edycja fototypiczna)
Jerzy Mańkowski:
Rękopis BOZ 206. Autograf Jana Kochanowskiego
Janusz Gruchała:
O nieznanym przekazie utworów Jana Kochanowskiego z 1587 roku
Maria Cytowska:
Na tropach dawnych kodeksów
Mieczysław Mejor:
Czy Rzymianie wynaleźli druk? Z nowożytnych interpretacji Cycerona De natura
deorum II, 37, 93
Krzysztof Migoń:
Majmonides z biblioteki Zygmunta Augusta
Jan Pirożyński:
Kontrakt zawarty przez Hieronima Wietora z biskupem Łukaszem Górką w roku 1541 w sprawie
druku brewiarza dla diecezji kujawskiej
Henryk Bułhak:
Marian Malicki Hortulusy polskie z oficyny Hieronima Wietora, 1518-1540.
Próba identyfikacji oraz chronologizacji wydań
Piotr Tafiłowski:
Erazm z Rotterdamu a prymas Jan Łaski
Halina Mieczkowska:
Ełk–Królewiec–Warszawa. Z dziejów unikatowych egzemplarzy Biblioteki
Uniwersyteckiej w Warszawie
Janusz Tazbir:
“Legendy rakowskie”
Kazimiera
Maleczyńska: Druki okolicznościowe na Śląsku w okresie renesansu
Marian Malicki:
Druki krakowskie z pierwszej połowy XVII wieku w statystyce
Renarda Ocieczek:
O dwu książeczkach Stanisława Czernieckiego, pisarza i kuchmistrza z XVII
wieku
Joanna
Krauze-Karpińska: Uzupełnienia do Bibliografii Polskiej Estreichera na
podstawie rękopiśmiennej księgi wpływów i wydatków warszawskiej Drukarni
Misjonarzy
Anna
Żbikowska-Migoń: Bibliografia w dawnej Polsce: potrzeba nowych pytań
Jakub Zdzisław
Lichański: Oprawy książek ze zbiorów Biblioteki Collegium Societatis Iesu w
Braniewie. Wstęp do badań
Adam Karpiński:
“Salomon polski” i duchy – historia szczególnej recepcji Eklezjastesa
Stanisława Herakliusza Lubomirskiego
Jolanta Gwioździk:
“Ars moriendi” w klasztorach żeńskich doby staropolskiej
Maria
Cubrzyńska-Leonarczyk: A la Reine. Szkic z dziejów lektur książkowych
królowej Ludwiki Marii Gonzagi w warszawskim klasztorze Sióstr Wizytek
Hanna Łaskarzewska:
Książka z autografem króla Stanisława Augusta
Alina
Aleksandrowicz: Nieznana kartka z dziejów kultu Francesca Petrarki
Jadwiga Rudnicka:
Tassa Goffred abo Jeruzalem wyzwolona jako lektura Norwida
Hanna Widacka:
Pasje króla Stanisława Leszczyńskiego w świetle druków lotaryńskich XVIII wieku
Michał Spandowski:
Uwagi o polskich katalogach inkunabułów
Recenzje i
omówienia
Komentarz do
faksymile pelplińskiej Biblii Gutenberga, oprac. J. Pirożyński, T. Serocki.,
J. Tondel, Pelplin 2004 (Michał Spandowski)
Jan Pirożyński:
Johannes Gutenberg i początki ery druku. Warszawa 2002 (Andrzej Tomaszewski)
Jan Pirożyński:
Z dziejów obiegu informacji w Europie XVI wieku. Nowiny z Polski w kolekcji Jana
Jakuba Wicka w Zurychu z lat 1560-1587. Kraków 1995 (Henryk Hollender)
Konrad Zawadzki:
Początki prasy polskiej. Gazety ulotne i seryjne XVI-XVIII wieku. Warszawa
2002 (Jan Pirożyński)
Józef Szczepaniec:
Drukarnia Wolna Jana Potockiego w Warszawie, 1788-1792. Wrocław 1998 (Stefan
Kubów)
Katalog druków
cyrylickich XV-XVIII wieku w zbiorach Biblioteki Narodowej, oprac. Z.
Żurawińska, Z. Jaroszewicz-Pieresławcew, red. całości, autorstwo Wstępu i
indeksów Z. Żurawińska, Warszawa 2004 (Aleksander Naumow)
Kazimierz Ossowski:
Prasa Księstwa Warszawskiego. Warszawa 2004 (Zbigniew Goliński)
Hamish M. Scott:
The Emergence of the Eastern Powers, 1756-1775. Cambridge 2001 (Zofia
Zielińska)
Dawna książka w
Polsce. Zestawienie bibliograficzne tekstów na temat starych druków z
wcześniejszych tomów “Rocznika Biblioteki Narodowej” 1965-2004 (oprac.
Małgorzata Józefaciuk)
Po każdym artykule
(z wyjątkiem recenzji) zamieszczone jest streszczenie w języku angielskim
powrót
"Roczniki Biblioteczne" R. XLIX. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego 2005
powrót
